Wpływ telewizji na zachowania agresywne dzieci i młodzieży

Data publikacji: środa 20 lutego 2008
Autor: Teresa Król Publikacje autora
Dział: Zagrożenia > Przemoc i agresja
Komentarzy: 2
Odsłon: 5473
Brak oceny -

Nie ma dziś wątpliwości, że telewizja ma ogromny wpływ na kształtowanie ludzkich postaw, poglądów i zachowań. Kontakt z telewizją jest kontaktem z człowiekiem bez ryzyka, gdzie widz ma nad nim pełną kontrolę; może płakać przy melodramacie, śmiać się przy komedii i umierać ze strachu przy horrorze. Bierne i bezpieczne uczestnictwo w nieprawdziwym telewizyjnym życiu zastępuje często bardzo problemowe kontakty z realnymi ludźmi.

Jednocześnie istnieją poważne przesłanki by sądzić, iż telewizja jest jednym z czynników odpowiedzialnych za rozwój agresywności u dzieci i młodzieży.

Z najnowszych badań tzw. „oglądalności” prowadzonych w Ośrodku Badania Opinii Publicznej TV wynika, że przeciętny dorosły Polak ogląda codziennie telewizję ponad dwie godziny, dzieci w wieku szkolnym-cztery godziny, w dzień świąteczny natomiast dorośli cztery godziny, dzieci około siedmiu godzin. Co drugi respondent w badaniach OBOP twierdzi, że największą przyjemność w sobotnio-niedzielne wieczory sprawia im oglądanie telewizji; tylko co dwudziesta osoba przyznaje się do czytania książek.

Bez oglądania telewizji nie mogłoby się obejść prawie 90% ankietowanych, a tylko10% nie mogłoby żyć bez książek. Telewizor ma w domu 98% Polaków. Przy przeliczeniu czasu spędzonego przed telewizorem na średnią długość życia statystycznego Polaka uzyskujemy 10 lat spędzonych przed telewizorem bez przerwy lub 15 lat z ośmiogodzinną przerwą na sen. Uświadomienie tych liczb wskazuje na zjawisko telemanii, rozpowszechniającej się coraz bardziej w naszym kraju oraz na to, że telewizja jest czymś znaczącym w życiu wielu ludzi.

Telewizja pełni funkcję edukacyjną, rozrywkowa oraz ma olbrzymi wpływ na wychowanie młodego człowieka. W niniejszym artykule pragnę zwrócić uwagę na rolę telewizji w kształtowaniu wrażliwości moralnej dzieci.Wzrastająca przestępczość i demoralizacja nieletnich z jednej strony oraz rozpowszechnianie się dwóch typowych motywów treściowych kultury masowej- agresji i seksu z drugiej, mobilizują osoby zaniepokojone tymi zjawiskami do badań nad funkcją psychospołeczną prezentowanych przez telewizję scen agresywnych, pełnych napięcia i grozy.

Istnieją dwie przeciwstawne hipotezy co do funkcji motywu agresji, gwałtu w filmie. Jedna zakłada funkcje katarktyczne i sublimujące, gdyż uwalnia widza od agresywnych dążeń, dostarczając zastępczego zaspokojenia. Druga dostarcza funkcję katalizatora wyzwalającego rzeczywiste czyny agresywne i agresywność jako właściwość osobowości u widzów obcujących z obrazami o dużym ładunku brutalności. Stwierdzono, że obrazy gwałtu na ekranie są bezpośrednią przyczyną wzrostu przestępczości i chuligaństwa wśród nieletnich.

Wyniki badań prowadzonych w latach siedemdziesiątych pod kierunkiem Schramma i Himmelveit na dużej grupie dzieci i młodzieży w wieku 7-18 lat prowadzą do wniosku, że przy jednoczesnym występowaniu niekorzystnych sytuacji życiowych, problemów emocjonalnych i czynników charakterologicznych, wątek agresji i gwałtu na ekranie bądź wzmaga agresywność zwróconą przeciwko otoczeniu, bądź potęguje stany lękowe.

Psycholodzy amerykańscy zajmujący się analizą społecznych czynników w rozwoju osobowości dokonali odkrycia, które może się wydawać oczywiste i banalne: dzieci uczą się zachowywać obserwując innych. Stwierdzenie to jest tym bardziej interesujące, że obejmuje nie tylko wzory, czyli modele społeczne w postaci żywych osób, lecz także modele fikcyjne, postaci bohaterów z filmu i telewizji. Powszechnie sądzi się, że najłatwiej wywołać agresję, gdy się człowieka skrzywdzi. Badania nad przenoszeniem się agresji z ekranu na realne sytuacje wskazują, że zachowanie agresywne, a nawet okrucieństwo można wywołać u osoby, która nie ma podstaw czuć się skrzywdzona, a tylko miała okazję obserwować zachowania agresywne.

Nasuwa się w związku z tym pytanie: co wywołuje reakcję agresji-widok agresora czy jego ofiary? oraz co wywołuje większą agresję: doznanie obrazy osobistej, szyderstwo czy przyglądanie się przemocy i agresji na ekranie?

Eksperymenty Berkowitza i Hartmana dostarczyły odpowiedzi na postawione pytania. W pierwszej fazie eksperymentu część osób badanych, którymi byli uczniowie i studenci, miała okazję wysłuchać neutralnych, pozbawionych obrazy opinii o sobie, pozostałe osoby usłyszały ocenę zawierającą obrazę ich godności osobistej, wyśmiewanie, szydzenie itp.W drugiej fazie eksperymentu wszyscy badani oglądali filmy, lecz w trzech grupach: pierwsza obejrzała program sportowy ukazujący grę fair w koszykówkę chłopców na boisku, druga-sceny bólu, cierpienia, urazów fizycznych, jakich doznaje ofiara kopana, bita przez agresora, trzecia-instrumentalną agresję wyrażającą się tylko w mimice, gestach i okrzykach napastnika bez widoku ofiary na ekranie. W trzeciej fazie badań każda osoba miała okazję uczestniczyć w sytuacji karania z możliwością wyboru siły karania (przy pomocy urządzenia do wymierzania nieszkodliwych impulsów elektrycznych), czyli wyrazić swój stan agresywności.

Wyniki tych badań prowadzą do następujących wniosków:

-oglądanie przemocy, agresji na filmie wywołuje reakcje agresji u widzów,

-obraz bólu, krwi, cierpień ofiary równie skutecznie jak widok samego agresywnego zachowania się pobudzał do agresji,

-osoby badane, które oglądały film z mocnymi scenami agresji wymierzały silniejszą karę za błędy w grupie kontrolnej niż osoby, które oglądają zgodną grę sportową,

-uczniowie, wobec których nie stosowano agresji werbalnej (nie obrażano godności osobistej), ale którzy oglądali emocjonalną scenę agresji fizycznej, wymierzali silniejszą karę niż uczniowie obrażani, wyśmiewani, lecz nie oglądający scen agresji.

Zatem: przyglądanie się przemocy bardziej prowokuje do zachowań agresywnych niż doznanie obrazy osobistej.

Z przytoczonych eksperymentów na temat formowania się agresywności pod wpływem oddziaływania telewizji wynika, iż zarówno dzieci, jak i dorośli przejmują wzorce zachowań agresywnych z ekranu bez świadomego nacisku czy przymusu. Wyniki badań zaprzeczają rozpowszechnianym, zwłaszcza przez producentów telewizyjnych, opiniom, iż dzieci odbierają z telewizji tylko to, co jest bliskie ich psychice.

Zaniepokojeni przenoszeniem się agresji ekranowej na zachowanie dzieci i młodzieży psycholodzy zauważają, że uczenie się zachowań społecznych z telewizji jest faktem oczywistym. Naśladowanie obserwowanych w życiu społecznym modeli jest samo w sobie czynnością nagradzającą: ja też potrafię. Model zwłaszcza atrakcyjny, zdolny jest skłonić dziecko do nowych typów zachowań lub do wyboru określonego zachowania. Dzieci nieomal od samego urodzenia, a zwłaszcza od wczesnego wieku korzystające z „dobrodziejstwa” telewizji, chłoną wszystko „jak leci z ekranu”.

Byłoby niesprawiedliwością niedostrzeganie wartości, które daje telewizja dzieciom i młodzieży. Problem polega na tym, że jest ich niewiele i że trzeba umieć je wskazać i wykorzystać, a rodzice i wychowawcy nie zawsze to czynią. Odbiór telewizji jest procesem zachodzącym między jakimś typem dziecka a typem programu w określonej sytuacji. Efektywną treść programu stanowi nie to, co on w sobie zawiera, lecz co z niego odbiorca przyjmuje. Problemy związane z działalnością telewizji są bardzo konkretne, a równocześnie dają szerokie pole działania specjalistom różnych dziedzin.

Zaczynając od pedagogiki przez psychologię i socjologię aż do filozofii-wszystkie te nauki powinny stworzyć metodę współpracy na rzecz dobra dziecka. Takiego dobra, w którym telewizja nie będzie jedynym światem w jego życiu, a ograniczy się do zasłużonej rozrywki, odpoczynku po szkole i domowych zajęciach. Rzecz jasna skuteczniej byłoby oddziaływać na twórcę zarysowanych trudności, ale tu podstawową barierą stają się wszechpotężne działania pieniądza, dla którego pewne kręgi społeczne poświęcą wszystko, bez sentymentalnych rozmyślań o następstwach propozycji telewizyjnych.

Niestety ludzie dorośli są współautorami programów przesyconych agresją, brutalnością, bólem, są głównymi sprawcami piętrzącej się agresji, która stała się bolączką końca xx wieku, można by powiedzieć-groźnym „nowotworem społecznym”. Jeżeli tworzy się fundacje do walki z rakiem, cóż stoi na przeszkodzie, by stworzyć fundację do walki z przemocą i agresją w telewizji? Uświadamiajmy to sobie i innym na co dzień, nie poprzestawajmy tylko na słowach.


SPOSOBY WALKI Z AGRESJĄ


Żyjemy w świecie, w którym jest coraz mniej miejsca na wspólne spędzanie czasu. Otacza nas świat mediów i komputerów.Lubimy siąść w miękkim fotelu, włączyć guziczek telewizora bądź komputera i całkowicie oddać się we władanie tym sztucznym cudom techniki. Wpatrując się w ekran stajemy się ofiarami telewizyjnych bądź komputerowych manipulacji. Ludzie dorośli mniej poddają się tym imaginacją, lecz dzieci stają się niewolnikami ekranowymi. Oglądają programy i filmy, które na pozór są stosowne do ich wieku i nie zdają sobie sprawy, że jest w nich ogrom zła, ukrytej agresji i fałszywej prawdy.

Pora powiedzieć temu: STOP! Pora powrócić do naturalnych, pięknych sposobów spędzania wolnego czasu. To my dorośli : rodzice, pedagodzy, nauczyciele winniśmy organizować wolny czas naszym dzieciom, by spędzały go w odpowiedni sposób z korzyścią dla siebie.

Sposobami na walkę z agresją u dzieci i młodzieży jest przede wszystkim praca nad rozwojem ich zainteresowań. Należy stale poszukiwać u dzieci talentów, pielęgnować ich, zachęcać do pracy nad sobą.

W rozwoju zainteresowań dużą rolę w życiu dzieci pełni szkoła, gdyż dziecko przebywając w szkole wśród rówieśników ma szansę na to by być zauważone, jeżeli wykazuje się talentami. Każde zainteresowanie dziecka musi być realizowane w grupie, gdyż to właśnie ona narzuca większy zapał, chęć do dalszego rozwoju, przynosi dumę i samo zadowolenie dziecku. Na terenie szkoły można realizować wiele zajęć pozalekcyjnych sprzyjających rozwojowi zainteresowań dzieci i młodzieży.

Do zajęć takich mogą należeć wszelkiego typu kółka zainteresowań:

1.Koła plastyczne ,dekoratorskie, na których dziecko ma możliwość poznania ciekawych form plastycznych, ma możliwość wykazania się inwencją twórczą,pobudza własną wyobraźnię, kształtuje poczucie piękna, a przede wszystkim spędza wolny czas z korzyścią dla siebie, uspakaja się i czuje się docenione.

2. Koła muzyczne, wokalne, taneczne, nauka gry na instrumencie. Muzyka to następny z czynników, który wywiera ogromny wpływ na kształtowanie się osobowości młodego człowieka. Uczy wrażliwości,piękna a w szczególności jeśli dziecku dostarcza się odpowiedniej muzyki, działa uspakajająco, jest alternatywą do świata przesyconego chaosem i agresją.Zajęcia wokalne bądź taneczne równie dobrze wpływają na młodego człowieka.Dziecko jeśli ma talent muzyczny realizuje się, ma możliwość pokazania się na scenie co wpływa budująco na jego osobowość. Często czuje się spełnione przez co staje się lepsze bardziej otwarte i odporniejsze na falę zła jakie go otacza.

3. Koła krzewienia kultury. Zajęcia tego typu mają na celu ukazanie dziecku pewnych wartości kulturowych w danym społeczeństwie. Dziecko staje się świadome swoich korzeni kulturowych. Zajęcia uczą poszanowania pewnych wartości kulturowych naszych przodków. Są ciekawą lekcją rodzimej historii. Uczą dobrych relacji dzieci z rodzicami i dziadkami. W ramach kółka można zorganizować wiele spotkań z ciekawymi ludźmi naszego regionu: wieczornice podań i legend, wieczornice poezji, wieczornice pieśni, wieczornice dowcipów, wieczornice zapomnianego ludowego rzemiosła, tradycyjne majówki, ogniska, wycieczki szlakami ciekawych miejsc regionu, odwiedziny u ludzi-twórców kultury itp.

Wieczornice i inne zajęcia kółka regionalnego dostarczają wiele wrażeń, łączą ludzi młodych z tradycją i pozwalają na bogate spędzenie czasu wolnego, naturalnie bez przemocy i agresji. W ramach zajęć pielęgnuje się również rodzimą gwarę poprzez sztuki teatralne grane przez członków kółka. Taka forma spędzania wolnego czasu łączy rodziny, szkołę ze środowiskiem i daje wiele satysfakcji. Myślę, że takie związki z kulturą i przeszłością są również alternatywą do zawirowań i agresywności dzisiejszego świata.

4. Kółka sportowe. Te zajęcia w szczególności dostarczają zadowolenia dzieciom uzdolnionym fizycznie. Dziecko uprawia swoją dyscyplinę sportu, jedzie na zawody, uzyskuje dobre miejsca, jest zauważane w grupie, czuje się dodrze w szkole. Chociaż nie uczy się dobrze z innych przedmiotów to jest docenione i znalazło się w życiu. Takie odnalezienie swoich wartości jest drogą wyjścia z nudy i popadnięcia w złe zachowania.


Szkoła jak widać z przytoczonych przeze mnie przykładów jest podstawową instytucją wpływającą na rozwój właściwych zachowań dzieci i młodzieży. Organizowanie zajęć mających na celu rozwój zainteresowań dzieci jest drogą wyjścia od tego by telewizor i inne media nie miały wyłącznego wpływu na kształtowanie osobowości młodego człowieka. By agresja z jaką spotykają się młodzi ludzie w filmach, programach telewizyjnych, grach komputerowych była odbierana z krytyką wobec bezmyślnych jej twórców.

Myślę, że w dzisiejszym świecie trzeba mieć dużo siły aby wypowiedzieć agresji STOP! Ale:

„...Jeżeli czujesz w sobie siłę jeżeli życie ci miłe
- to coś zrób.
To może być początek nowej drogi.
Stawiaj mocno swe zmęczone nogi.
Straconego czasu może nie nadrobisz
- lecz innych wyprzedzisz
a siebie dogonisz...”
( rodzima poetka – Gabriela Drząszcz)

Sądzę, że w dzisiejszych czasach trzeba tylko trochę inicjatywy, dobrej woli i chęci, by powrócić do przyjemnego, zdrowego spędzania wolnych chwil, pozbawionych agresji w towarzystwie przyjaciół.

Bibliografia:
A.Frączek, H .Zumkley, „Socjalizacja a agresja” Warszawa, 1992
J . Koblewska, „Kino i telewizja jako środki....” Kino nr 12, 1969
D. Kowalczyk, „Odbiór telewizji przez młozież..."”Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze”, 1992 nr 10.
Polska telemania. Zamiast telewizora. „Super expres”, 2002


Teresa Król
artykuł pochodzi z czasopisma internetowego "Psychologia i Rzeczywistość" nr 1/2003: www.psychologia.alleluja.pl