Uzależnienie od Internetu - problem wirtualny czy rzeczywisty?

Data publikacji: sobota 19 lutego 2011
Autor: dr Jan Chodkiewicz, mgr Paweł Stasiński Publikacje autora
Dział: Zagrożenia > Uzależnienia
Odsłon: 10265

Internet w przeciągu zaledwie kilkunastu lat z technicznej ciekawostki przeistoczył się w stały element codziennego życia. Na naszych oczach, w zasadzie z roku na rok stawał się coraz bardziej nieodzowną częścią funkcjonowania- zarówno na płaszczyźnie gospodarczej, jak i społecznej. Ten sposób wymiany informacji obecnie jest tak powszechny, jak telefon czy poczta, a liczba internetowych usług stale rośnie. Jednak wraz z udogodnieniami związanymi z Internetem pojawiły się zagrożenia. Coraz częściej słyszymy o przypadkach uzależnienia od Internetu, od przesyłanych informacji, czy też - w szerszej perspektywie od komputerów, cyberprzestrzeni i maszyn (Dębek, 2000).

 
Być może nadszedł czas, żeby posiadaną wiedzę usystematyzować i poddać analizie. Pierwsze wzmianki dotyczące uzależnień technologicznych i uzależnienia od komputerów pojawiły się w Wielkiej Brytanii na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku (Shotton, 1991; Griffiths, 1995).

 
Jednak dopiero koncepcja uzależnienia od Internetu (Internet Addiction Disorder- IAD) wprowadzona przez Kimberley Young w 1996 doprowadziła do zwrócenia uwagi szerokiej opinii publicznej na ten problem, oraz rzeczowej debaty pomiędzy środowiskiem akademickim, a klinicystami. Niektórzy z badaczy byli zdania, że tylko fizyczne substancje wnikające w organizm mogą mieć charakter uzależniający. Inni powoływali się na dane empiryczne oraz analizy konkretnych przypadków wskazujące na uzależnienie od hazardu, gier video i oglądania telewizji (Griffiths,1990; Keepers,1990, Winn,1977).

 
Kontrowersje te istnieją nadal w środowisku naukowym; niektórzy wręcz nazywają uzależnienie od internetu "wirtualnym problemem"(Demmel,2002).

 
Dodatkowo sprawę komplikują zastrzeżenia metodologiczne stawiane badaniom nad osobami uzależnionymi. Badaniom tym zarzuca się wnioskowanie na podstawie zbyt małej liczby osób, zły dobór próby (badani są z reguły studenci, a więc grupa nie reprezentatywna dla wszystkich korzystających z Internetu, lub osoby zainteresowane tematem uzależnienia) oraz nieprawidłowy dobór pytań zawartych w stosowanych kwestionariuszach (takie sformułowanie pytań i kryteriów, że trudno nie okazać się uzależnionym) (Case, 1999; Demmel, 2002, Chodkiewicz,2002).

 
Pomimo tych wątpliwości badania nad osobami korzystającymi z Internetu, a przede wszystkim analizy konkretnych "studiów przypadku" sygnalizują problem, który może narastać wraz ze zwiększającą się liczbą internautów. Nie podlega bowiem dyskusji, że część użytkowników Internetu ma trudność w racjonalnym jego eksploatowaniu, oraz że korzystanie z Internetu wyrządza im różnorodne szkody- zdrowotne, społeczne i psychologiczne. Jako pierwszy możliwość pojawienia się zjawiska uzależnienia od Internetu zasygnalizował w 1995 roku Ivan Goldberg, amerykański psychiatra z Uniwersytetu Columbia. W rok później pionierskie badania przeprowadziła Kimberley Young, psycholog z University of Pittsburgh. Na 496 przebadanych przez nią internautów, aż 396 spełniło kryteria uzależnienia od Internetu. Także w 1996 dwaj Szwajcarzy, Egger i Rautenberg przeprowadzili podobne badanie. Otrzymali jednak skrajnie odmienne wyniki, ponieważ spośród 454 osób, które wypełniły specjalny kwestionariusz, jedynie 10 procent uznało się za uzależnionych (Pistol, 1998).
 
 
Brak jednoznaczności w uzyskiwanych wynikach badań początkowo utrudniał rozwój wiedzy dotyczącej IAD jednak rezultaty kolejnych badań były już bardziej spójne i przekonujące. W 1997 roku Kathy Scherer przeprowadziła badanie z udziałem 531 studentów Uniwersytetu Teksańskiego w Austin. Ponad jedna trzecia z nich sygnalizowała, iż nadmierne korzystanie z Internetu wiąże się dla nich z występowaniem trudności w życiu prywatnym lub na uczelni. Aż 98 procent uzależnionych stwierdziło, że próbowało samodzielnie zwalczyć nałóg, niestety bezskutecznie (Dębek, 2000).

 
Największe dotąd badanie przeprowadzone wśród użytkowników Internetu, zostało omówione na Zjeździe Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego przez Davida Greenfielda, psychologa z West Hartford w 1999 roku. Wyniki wskazują, że około 6 procent osób posługujących się Internetem jest od niego uzależnionych (Konecki, Kościelniak, 1999).

 
Ankietę opublikowano w Internecie, a zebrano ponad 17 tysięcy odpowiedzi. Kryteria diagnostyczne uzależnienia od Internetu spełniło niemal tysiąc internautów, czyli 5,7 procent spośród badanych. Znamienne jest, że 30 procent badanych traktowało Internet jako sposób ucieczki od rzeczywistości. Wyniki ankiety, zdaniem autorów każą traktować uzależnienie od Internetu jako chorobę, na równi z uzależnieniem od narkotyków, alkoholu, paleniem tytoniu czy uprawianiem hazardu. W ankiecie zaadoptowano pytania, które dotąd służyły do określenia stopnia uzależnienia od gier hazardowych. Jak dotąd nie ma bowiem oficjalnych kryteriów diagnostycznych, nie wiadomo nawet czy powinny one odnosić się jedynie do Internetu, ponieważ wiele osób uzależniło się od swoich komputerów na długo przed tym jak włączyło się do Sieci. Nie oznacza to jednak, że próby opisania kryteriów diagnostycznych IAD nie były podejmowane. Takiej próby podjął się m.in. Ivan Goldberg, założyciel Internetowej Grupy Wsparcia dla Uzależnionych od Internetu. Według Goldberga (Pistol, 1998) uzależnienie od Internetu to sposób korzystania z Internetu, prowadzący do wyraźnych zaburzeń zachowania, przejawiający się jako trzy (lub więcej) spośród następujących objawów, zaobserwowanych w czasie kolejnych 12 miesięcy:

 
I. Tolerancja, rozumiana jako:

   1. Potrzeba korzystania z Internetu przez coraz dłuższy czas, aby uzyskać satysfakcję,
   2. Wyraźne, stopniowe obniżanie satysfakcji osiąganej podczas korzystania z Internetu przez tę samą ilość czasu.

II. Zespół abstynencyjny przejawiający się:

   1. Objawami typowymi dla zespołu abstynencyjnego:
         1. Zaprzestanie (lub zredukowanie) korzystania z Internetu, które pogłębia się i przedłuża,
         2. Co najmniej dwa spośród następujących objawów, występujące w ciągu kilku dni (do 1 miesiąca) po zaistnieniu kryterium 1:
            a) pobudzenie psychoruchowe,
            b) lęk,
            c) obsesyjne myślenie o tym co dzieje się w Internecie,
            d) fantazje i marzenia senne o Internecie,
            e) dowolne lub mimowolne poruszanie palcami w sposób charakterystyczny dla pisania na klawiaturze
   2. Dochodzi do korzystania z Internetu i innych podobnych instytucji, celem uniknięcia zespołu abstynencyjnego.

III. Częstotliwość i czas korzystania z Internetu są większe od zamierzonych
IV. Pojawia się uporczywe pragnienie lub dochodzi do nieudanych prób zaprzestania lub ograniczenia korzystania z Internetu.
V. Duża ilość czasu poświęcana jest na czynności związane z Internetem (np. kupowanie książek o Internecie, wypróbowywanie nowych przeglądarek stron WWW, porządkowanie ściągniętych z Internetu materiałów, itp.).
VI. Ograniczenie lub całkowita rezygnacja z innych ważnych czynności społecznych, zawodowych lub rekreacyjnych na rzecz korzystania z Internetu.
VII. Korzystanie z Internetu, pomimo świadomości, że powoduje to narastające problemy fizyczne, społeczne lub psychologiczne, które pogłębiają się w związku z korzystaniem z Internetu (np. ograniczenie snu, problemy rodzinne, spóźnianie się do pracy i na spotkania, zaniedbywanie obowiązków, itp.).
 
Uzależnienie od Internetu nie jest zjawiskiem jednowymiarowym, podobnie jak Internet, który jest narzędziem zawierającym w sobie szeroki wachlarz usług i możliwości, zaspokajających rozmaite potrzeby użytkowników. Dlatego John Suler z Rider Uniwersity (www.rider.edu) wyróżnił dwa typy uzależnienia od Internetu:
1.nie socjologiczne (non social), gdzie osoba uzależniona korzysta głównie z informacji, wykorzystuje sieć do pracy, a nie korzysta z możliwości kontaktu z innymi ludźmi i komunikacji
2. socjologiczne (social), czyli osoba uzależniona wykorzystuje wszystkie usługi związane z komunikacją (e-mail, chat, IRC)
 
Uzależnienie od Internetu obejmuje wiele rodzajów zachowania oraz dotyczy, podobnie jak patologiczny hazard problemu kontroli impulsów. Aby zrozumieć istotę uzależnienia należy wyróżnić pięć kategorii składających się na ten problem:
1. Uzależnienie od Cyberseksu (Cybersexual Addiction) - osoby uzależnione od Cyberseksu oglądają, kopiują i handlują w Sieci pornografią lub biorą udział w chatach dla dorosłych o tematyce erotycznej;
2. Uzależnienie od Relacji Interpersonalnych w Cyberprzestrzeni (Cyber-Relational Addiction) - dla osób cierpiących na ten typ uzależnienia kontakty w Sieci stają się ważniejsze niż realni przyjaciele, znajomi czy rodzina;
3. Hazard sieciowy (Net Gaming) - do tej kategorii zalicza się hazard, aukcje on-line, szeroko rozumiany handel w Sieci oraz gry interaktywne;
4.Przeładowanie informacji (Information Overload)- obejmuje takie kompulsywne zachowania jak intensywne surfowanie po stronach WWW, poszukiwanie baz danych i gromadzenie danych z Sieci.
5. Uzależnienie od komputera - pierwsze przypadki zanotowano w latach 80-tych. Uzależnienie wystąpiło przed kontaktem osoby z Internetem i jest od niego niezależne.
 
Każda z wyżej wymienionych kategorii uzależnienia obejmuje określone formy zachowania. Można przedstawić je na przykładzie uzależnienia od cyberseksu. Delmonico i Carnes (1999) uważają, że skoro technika i seks są dla bardzo wielu współczesnych ludzi niezwykle fascynującymi zjawiskami, to ich połączenie (cyberseks) może stać się podwójnie fascynujące, przez co podwójnie niebezpieczne.

 
Kimbrley Young (www.netaddiction.com) wymienia następujące objawy tego uzależnienia:

   1. poszukiwanie w chat roomach partnerów wyłącznie do cyberseksu;
   2. zaabsorbowanie poszukiwaniem partnerów seksualnych podczas pobytu w Internecie;
   3. częste używanie możliwości anonimowej komunikacji by dać upust fantazjom erotycznym nie mających szans realizacji w realnym świecie;
   4. oczekiwanie następnej sesji on-line z nadzieją uzyskania zaspokojenia seksualnego;
   5. przechodzenie od cyberseksu do seksu na telefon lub realnych spotkań;
   6. ukrywanie swoich kontaktów z sieci przed otoczeniem;
   7. poczucie winy i wstydu ze sposobu korzystania z sieci;
   8. masturbacja w czasie sesji online;
   9. utrata zainteresowania realnym partnerem na rzecz wirtualnego jako głównego źródła gratyfikacji seksualnej;
  10. doznawanie pobudzenia przez cyberseks i poszukiwanie tego w sieci.

 
Na uzależnienie od cyberseksu wydają się być bardziej narażeni ludzie o wcześniejszych problemach z kontrolą impulsów, niskiej samoocenie, zniekształceniach ciała, zaburzeniach, dysfunkcjach i kompleksach seksualnych (ekshibicjonizm, fetyszyzm, pedofilia) oraz uzależnieni od seksu w ogóle (por. Demmel, 2002).

 
Osoby uzależnione od seksu wchodzą do Internetu jako nowego i bezpiecznego źródła zaspokojenia swoich potrzeb seksualnych nie będąc narażonymi na to, że ktoś może ich zobaczyć, gdy kupują czasopisma erotyczne lub zarażą się chorobami przenoszonymi drogą płciową. Uzależnienie od seksu przez Internet dotyczy często osób nie notowanych dotąd w kartotekach policyjnych i nie leczonych psychiatrycznie. Model ACE (por. Demmel, 2002) uzależnienia od cybernetycznego seksu wyjaśnia, w jaki sposób Internet stwarza kulturową aurę przyzwolenia, co w rzeczywistości służy temu, aby zachęcał do seksualnego zachowania, które odbiega od norm.
 
Model ten obejmuje:
1. Anonimowość (Anonymity) przekazu elektronicznego, która dostarcza użytkownikowi poczucia kontroli nad przebiegiem całego wydarzenia, tonem i naturą Internetowego seksu;
2. Wygodę (Convenience), ponieważ strony pornograficzne i kanały erotyczne są w Sieci łatwo dostępne;
3. Ucieczkę (Escape) emocjonalną bądź psychiczną, która prowadzi do osiągnięcia odmiennego stanu świadomości podobnego do stanu pobudzenia po zażyciu narkotyków.
 
Podobne zalety ma elektroniczny hazard. Griffiths (1999) opisuje to bardzo obrazowo:
" kasyno online jest otwarte non-stop i praktycznie nie ma opłat wstępu;
" każdy- także niepełnoletni, pijany, będący pod wpływem narkotyków ma wstęp;
" w online kasyno nie ma presji czasu- gracz, a nie krupier dyktuje tempo;
" program komputerowy, a nie rachunek prawdopodobieństwa określa częstotliwość wygranych i przegranych;
" gracz pozostaje anonimowy, może unikać kontaktów społecznych.
 
Jakie są mechanizmy i przyczyny uzależnienia od Internetu? Można wyjaśnić to przy pomocy poznawczo-behawioralnego modelu Patologicznego Użycia Internetu (PIU), który opisali Pratarelli i współpracownicy (Pratarelli i współ., 1999).


Wyróżnili oni dwa różne typy PIU: konkretny i uogólniony. Typ konkretny określa tych ludzi, którzy są uzależnieni od konkretnej funkcji Internetu. Zawierają się tu usługi seksualno-erotyczne w Internecie, aukcje online, giełda i hazard. Konkretny PIU jest powiązany z jednym aspektem Internetu i istnieje całkowicie niezależnie od innych funkcji. Natomiast typ uogólniony odnosi się do ogólnego i wielowymiarowego nadużywania Internetu i jest związany głównie ze społecznym aspektem Sieci. Może dotyczyć marnowania czasu w sieci bez określonego celu, może być związany z uczestnictwem w chatach lub zależnością od e-maili.


Model wyjaśnia PIU w oparciu o schemat skaza-stres. Zgodnie z nim nienormalne zachowanie jest rezultatem skłonności (skazy) i wydarzeń w życiu (stres). W poznawczo-behawioralnym modelu PIU skłonnością jest istniejąca psychopatologia. Jako podstawową psychopatologię sugeruje się depresję, społeczny niepokój i zależność (Kraut i inni, 1998).


Jak wynika z badań Kimberley Young (Young, 1999) depresja jest powiązana z użytkowaniem Internetu. Z Internetu w nadmiernym stopniu korzystają osoby depresyjne, o niskiej samoocenie, dużym strachu przed odrzuceniem i słabej motywacji. Ważnym czynnikiem jest także pierwszy kontakt (zetknięcie się) w Internecie z daną funkcją np. aukcją czy stronami erotycznymi. Może być to czynnik, który staje się katalizatorem w rozwoju procesu PIU. Kiedy próbujemy nową usługę w Sieci jesteśmy w rezultacie zmuszeni do odpowiedzi na dane zdarzenie. Jeśli odpowiedź jest pozytywna kontynuujemy działalność. Jednostka jest wtedy zmuszona do częstszego wykonywania danej czynności, aby osiągnąć taką samą odpowiedź jak ta związana z początkowym zdarzeniem. To zachowanie występuje dopóki jednostka nie znajdzie nowych technologii, aby uzyskać podobną reakcję. Ponadto reakcja użytkownika Internetu jest wywołana także w oparciu o drugorzędne bodźce sytuacyjne, które wzmagają rozwój symptomów PIU. Jest to zbieżne z poglądami dotyczącymi leczenia innych uzależnień, gdzie ważną rolę odgrywa miejsce, czas i otoczenie podczas kontaktu z czynnikiem uzależniającym.
 
Z badań przeprowadzonych na terenie miasta Łodzi (Stasiński, 2001) wynika, że funkcjonowanie osób uzależnionych od Internetu w istotnym stopniu różni się od funkcjonowania osób nieuzależnionych. Osoby uzależnione odznaczają się niższym poziomem samoakceptacji, mają trudności w zawieraniu i utrzymywaniu satysfakcjonujących relacji interpersonalnych. Uzależnienie od Internetu jest silnie związane z pesymizmem, bezradnością, zniechęceniem i niezadowoleniem ze swojego miejsca w życiu. Osoby uzależnione można podzielić na dwie kategorie. Pierwszą z nich stanowią osoby stale poszukujące nowości, łatwo rozpraszające swoją uwagę, o słabym stopniu zorganizowania, odpowiedzialności i wytrwałości. Druga kategorię stanowią osoby pesymistyczne, wycofane i bierne, dla których Internet jest jedynym miejscem, w którym mogą nawiązać udane relacje z innymi ludźmi.
 
Wyróżnia się trzy rodzaje terapii dla osób uzależnionych od Internetu (www.rider.edu):
1. terapia behawioralno-poznawcza zmierzająca do modyfikacji uzależniających zachowań;
2. grupy wsparcia (Anonimowi Infoholicy), terapia grupowa;
3. psychoterapia indywidualna.
 
Celem terapii jest:

   1. ustalenie realistycznych i niedestrukcyjnych limitów czasu spędzanego w Internecie;
   2. odbudowa stosunków interpersonalnych w realnym świecie;
   3. terapia małżeńska;
   4. leczenie uzależnienia od seksu czy hazardu;
   5. leczenie depresji;
   6. wgląd w emocje i przekonania klienta;
   7. praca ze złością, atakami paniki czy fobii społecznej;
   8. praca nad zaburzeniami z dzieciństwa i zaburzeniami seksualnymi.

 
Sesje terapeutyczne mogą odbywać się zarówno poprzez kontakt osobisty, jak i poprzez e-mail i interaktywne sesje chat (Young, 1999).
Podsumowując, uzależnienie od Internetu może być źródłem problemów w relacjach interpersonalnych, ale i trudności w kontakcie z innymi ludźmi mogą spowodować, że więcej czasu poświęcimy na korzystanie z Sieci. Osoby o lękowym nastawieniu do świata, które mają trudności z poprawnym ułożeniem sobie stosunków z otoczeniem czują się bezpieczniej, gdy porozumiewają się za pośrednictwem maszyny (Dębek, 2000). Zjawisko uzależnienia od Internetu polegałoby, więc na tym, iż psychologiczne lub społeczne trudności powodują, że dana osoba ucieka w Cyberprzestrzeń. Mechanizm uzależnienia rozwija się tym łatwiej, że Internet jest medium społecznie akceptowanym, a osoby używające go są odbierane jako nowoczesne, aktywne i niezależne. Niestety, jak dotąd wiedza dotycząca uzależnienia od Internetu jest fragmentaryczna, a przez część naukowców traktowana jako niepoważna. Tymczasem Internet, który chociaż jest niezwykle użytecznym medium, jest także przestrzenią, w której funkcjonują osoby wyalienowane, z niską samooceną, nie radzące sobie w realnym życiu (Stasiński, 2001).


Dla tych osób nadużywanie go, pomimo krótkotrwałych korzyści niesie to, co każda ucieczka od rzeczywistości- pogłębiania się wyalienowania i własnych problemów.
 
 
Bibliografia
Case, C. J. (1999). Electronic mail dysfunction: A reality check. CyberPsychology and Behavior, 2, 413-418.
Chodkiewicz J. (2002). W sieci sieci. Charaktery 8(67), 44-46
Delmonico, D. L., Carnes, P. J. (1999). Virtual sex addiction: When cybersex becomes the drug of choice. CyberPsychology and Behavior, 2, 457-463.
Demmel, R. (2002). Internet Addiction: Ein Literaturuberblick. Sucht- Zeitschrift fur Wissenschaft und Praxis, 48, 29-46.
Dębek, P. (2000). Złapani w sieć. Chip nr 4/2000
Goldberg, I. (1995). Are you suffering from Internet Addiction Disorder? http://www.iufc.indiana.edu/~brown/hyplan/addict.html
Griffiths, M. (1990). The cognitive psychology of gambling. Journal of Gambling Studies, 6, 31-42.
Griffiths, M. (1995). Technological addictions. Clinical Psychology Forum. 76, 14 - 19.
Griffiths, M. (1999a). Gambling technologies: Prospects for problem gambling. Journal of Gambling Studies, 15, 265-283.
Keepers, G. A. (1990). Pathological preoccupation with video games. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. 29(1), 49 - 50.
Konecki, M. Kościelniak, M. (1999). Internetoholicy. Rzeczpospolita, 28.08.1999.
Kraut, R., Lundmark, V., Patterson, M., Kiesler, S., Mukopadhyay, T., & Scherlis, W. (1998). Internet paradox: A social technology that reduces social involvement and psychological well-being? American Psychologist, 53, 1017-1031.
Pistol, K. (1998). Uzależnienie od Internetu. Reporter, 9, 1-3.
Pratarelli, M. E., Browne, B. L., & Johnson, K. (1999). The bits and bytes of computer/Internet addiction: A factor analytic approach. . Behavior Research Methods, Instruments and Computers, 31, 305-314.
Shotton, M. (1991). The costs and benefits of "computer addiction." Behaviour and Information Technology, 10, 219-230.
Stasiński, P. (2001). Wybrane uwarunkowania uzależnienia od Internetu. Łódź. Niepublikowana praca magisterska.
Suler, J. (1997). Psychology of Cyberspace.
www.rider.edu/users/suler/psycyber/psycyber .html
Winn, M. (1977). The plug-in drug. New York, NY: Viking Penguin, Inc.
Young, K.S. (1996a). Internet addiction. The emergence of a new clinical disorder.
http://cybertowers.com/selfhelp/articles/internet/intaddic.html
Young, K.S.(1999). Internet addiction: symptoms, evaluation and treatment. In L. VandeCreek & T. Jackson (Eds.). Innovations in Clinical Practice: A Source Book (Vol. 17; pp. 19-31). Sarasota, FL: Professional Resource Press.

dr Jan Chodkiewicz, mgr Paweł Stasiński



Artykuł pochodzi ze strony www.mopz.pl