Kontrola obrazu – o manipulacji

Data publikacji: środa 04 lutego 2009
Autor: Małgorzata Wieczorek-Tomaszewska Publikacje autora
Dział: Zagrożenia > Manipulacja
Odsłon: 7271

Istotnym aspektem edukacji medialnej i informatycznej jest uwrażliwienie uczących się na zjawisko manipulacji w cyberprzestrzeni. Eksploatacji tego rodzaju poddani są użytkownicy traktujący Internet jako medium informacyjne, komunikacyjne, edukacyjne i rozrywkowe. Zgodnie z zasadą działania manipulacji ludzie ulegają presji manipulatora nieświadomie odpowiadając pozytywnie na sygnały wywołujące reakcje zamierzone, korzystne dla nadawcy. Jak zatem potencjalny uczestnik życia społecznego ma się ustrzec przed wszechobecną manipulacją i w jakim stopniu edukacja może stać się sojusznikiem w postrzeganiu rzeczywistości prawdziwej, w demaskowaniu zachowań określanych jako manipulacyjne? W. Warecki definiuje manipulację jako formę zamierzonego wywierania wpływu na drugą osobę czy grupę w taki sposób, aby ta realizowała, nie zdając sobie z tego sprawy, działania zaspokajające potrzeby manipulatora [Warecki, Warecki, 2006]
  
Wprowadzenie
  
Główne zadanie edukacji medialnej i informatycznej – alfabetyzacja w zakresie odbioru i tworzenia komunikatów medialnych – zawiera w sobie również ten wymiar kształcenia. Z dydaktycznego punktu widzenia problem dotyka zarówno treści, metod, jak i celów nauczania. Zakres programowy kształcenia medialnego obejmuje umiejętności rozpoznawania technik manipulacyjnych stosowanych w celu przekształcania obrazu świata oraz intencji, którym tak przedstawiana informacja o rzeczywistości służy. Chodzi zarówno o wizualny przekaz tekstowy, jak i o informację przy użyciu obrazu. Techniki manipulacyjne wchodzą w zakres umiejetności socjotechnicznych charakterystycznych dla zjawisk społecznych typu propaganda, opinia publiczna, perswazja i oddziaływanie. Wszędzie tam gdzie występują mechanizmy pozwalające na częściową lub pełną kontrolę poglądów i stanowisk ma miejsce sytuacja sterowania emocjami, a celem działań jest uzyskanie określonych korzyści. Znane są ekonomiczne skutki, psychologiczne uwarunkowania i historyczna geneza działań manipulacyjnych. Pierwotne instynkty człowieka wynikające z zachowania, takie jak wywieranie wpływu, badane z dystansu człowieka współczesnego, występują na przestrzeni wieków i są podsycane użyciem środków uznawanych jako zdobycze cywilizacji, której rozwój mierzony jest poziomem zaawansowania technologicznego.
  
Perspektywa historyczna
  
Manipulacyjne oddziaływanie wspomagane psychologicznymi elementami komunikowania interpersonalnego i umiejętnościami socjotechnicznymi dynamicznie ewoluowało od czasów Szamszi Amana, króla asyryjskiego żyjącego w latach 1815-1782 p.n.e., który ugiął się, jak podają źródła, pod presją opinii publicznej i dostosował do potrzeb ogólnospołecznych swoje poglądy w obawie przed publicznym oburzeniem. Odwrotny kierunek przybrała perswazja w starożytnych Indiach, kiedy maharadżdża wysyłał szpiegów w tłum, aby poznać, przekazać i ukształtować opinię o sobie. Starożytna Grecja stworzyła szkoły retoryki, w których przekonywano, oddziaływano, perswadowano słowem. Te wspaniałe wzorce, które legły u podstaw współczesnych demokracji europejskich kontynuowano w starożytnym Rzymie, gdzie powstał pierwszy podręcznik retoryki: Kształcenie mówcy Kwantyliana – wszystko w celu zjednania sobie populus Romanum (lud rzymski), którego opinia miała moc obalania i wyłaniania władców.  W średniowiecznej Europie krucjat, inicjowane zapewne przez feudałów, instynktowne, oparte na prawdzie oraz zgodne z prawami boskimi opinie ludu i okrzyki poddanych: Deus volt. Deus volt (Bóg tego chce) oraz Vox populi. Vox Dei (Głos ludu jest głosem boga), kierowały losem człowieka i historią świata [Goban-Klas, 2005].
  
Kolejną innowacją było przejęcie inicjatywy przez intelektualistów, takich jak Dante Aligieri – lider ludu wśród rodzącego się społeczeństwa gospodarki rynkowej i tworzenia podstaw kapitalizmu. Potem nastąpiło wykorzystanie intelektualistów – l’immortalité, jak w Akademii Francuskiej przez kardynała Riechelieu, do celów kształtowania opinii publicznej aprobującej działania dworu królewskiego oraz artystów upowszechniających pozytywny wizerunek rządzących w dziełach sztuki. Taki kierunek zmian spowodował wyniesienie na wysoki poziom umiejętności manipulacji, nad której perfekcją miały odtąd pracować najwybitniejsze jednostki ze świata nauki, sztuki i polityki, oddając swoje zdolności w imię osiągnięcia skuteczności zamierzonego działania. 
  
  
MWT_1.jpg
 
Rys. 1. Sztuka prezentowania potęgi władzy. Dolina Królów. Egipt [źródło: Wikimedia]
  
Sztuka od zawsze wykorzystywana była jako narzędzie do manipulowania. Starożytne, monumentalne dzieła architektoniczne czy rzeźbiarskie Egiptu, Grecji i Rzymu służyły promocji władzy, która miała pochodzić od Boga. Kreacja twórcy i artysty ma podobne proweniencje, co predestynowało ją do głoszenia idei wielkości i chwały władców. Idąc tym tropem dwudziestowieczne totalitaryzmy zabłysły dzięki artystycznym kreacjom swoich twórców. Mam tu na myśli, np. film Triumf woli lub Olimpia Leni Riefenschtahl, który był gloryfikacją faszyzmu i Hitlera, a przecież pod względem artystycznym oceniany jest bardzo wysoko. Możemy również wspomnieć o komunistycznych fascynacjach Charlie Chaplina, Pablo Picassa, Andrzeja Wróblewskiego czy Andrzeja Wajdy [Gryglewicz, 2005].
   
Już wkrótce – w trakcie Olimpiady w Pekinie – będziemy świadkami podobnych praktyk podczas medialnych i interaktywnych relacji z zawodów sportowych, gdzie technika wprzęgnięta w mechanizm kreacji rzeczywistości może zaowocować: 
• próbą kontroli poglądów i stanowisk,
• sterowaniem emocjami,
• uzyskaniem określonych korzyści [Manipulacja ..., 2007].
  
Współczesne manipulacje artystyczne w postaci sztuki video, instalacji, performance, visualart mimo, że też posługują się manipulacją i przekształcaniem prawdziwego obrazu, są jedynie próbą mediacji z rzeczywistością [Budak, 2007]. Budują nowy, wykreowany świat, który jest wprawdzie w pewnym stopniu zafałszowany, ale tym sposobem proponują czytanie jego nowych wersji „wynegocjowanych” w zderzeniu z historią, z obecną sytuacją polityczną, z otaczającymi ludźmi. W tym kontekście każdy stworzony obraz wywołuje pozytywne emocje przygotowujące do rozszyfrowania w oparciu o wnikliwą analizę tego, co przedstawia i jaką ma strukturę, co w konsekwencji doprowadzi do odgadnięcia, jaka strategia była punktem wyjścia do realizacji dzieła – są to, tzw. treści ukryte tworzące konstruktywną teorię nowej rzeczywistości [Wieczorek-Tomaszewska, 2007].
  
Manipulacyjny model przekazu
  
Mechanizm manipulacji medialnej bazuje na innych przesłankach niż przekształcenia artystyczne – jest ukryty i wykorzystuje wzory stylu życia człowieka. W przypadku nadawcy, według koncepcji W. McDougalla (1871-1938), instynkt stadny (plemienny) podporządkowania i dominacji prowokuje do podjęcia działania przekształcającego za pomocą odpowiednio zaplanowanych działań. Skuteczność postępowania manipulacyjnego polega na wyborze środków odwołujących się do standardowych modeli zachowań ludzkich, polegających na ciągłym porządkowaniu, uogólnianiu i budowaniu schematów poznawczych. Człowiek jako obdarzony rozumem uzależnia selekcję bodźców (informacji) od swoich biologicznych predyspozycji intelektualnych, od stopnia świadomości sytuacyjnej (lub jej braku), zainteresowań i opinii oraz od warunków kulturowych otoczenia, w którym funkcjonuje (mity, światopogląd, stereotypy). Wszystkie wymienione składniki osobowościowe mogą zostać poddane działaniom zewnętrznym, których celem jest zmiana lub uformowanie naszych poglądów a potem podjęcie czynności uskuteczniających zamiary manipulatora. W przypadku reklamy schemat ten wygląda następująco:
 
MTW_2.jpg
 
Rys. 2. Reguła AIDAS. Oprac. własne [źródło: Ferrell O.C., Hartline M.D., 2005]. 
  
Oddziaływanie na zmysły, psychikę, pobudzanie utajonych pragnień, tworzenie marzeń – wszystko to leży w zakresie operacji marketingowej, którą jest każdy płatny sposób nieosobistego prezentowania i popierania zakupu towarów (usług, idei) przy pomocy określonych środków, w określonych ramach prawnych i w określonych warunkach, wraz z podawaniem informacji o samych towarach, ich zaletach, ewentualnie cenie, miejscach i możliwościach realizacji zakupu [Golka, 2007]. Tłumaczenie nazwy reklamy (z łac. clamo, clamare – przywoływać, głośno krzyczeć) – oznacza rozpoznawalność tej formy epatowania odbiorcy. Mimo, że metody i środki są zbieżne z technikami używanymi w manipulacji, to jednak jawność intencji podkreślona identyfikowaną formą wywierania wpływu kwalifikuje ją jako podlegającą naszemu świadomemu wyborowi akceptacji lub odrzucenia, a więc niemanipulacyjną.
  
Klasyczny manipulacyjny model przekazu osadzony jest na bazie aktu komunikacyjnego ze szczególnym uwzględnieniem takich elementów jak: intencje nadawcy, rodzaj komunikatu, treść komunikatu, forma przekazu, rodzaj użytych mediów: interaktywne lub bierne, charakterystyka odbiorcy i zachowanie grupy [Manipulacja ..., 2007].

  
MWT_3.jpg 

Rys.3. Manipulacyjny model przekazu w edukacji. Oprac. własne według. B. Siemienieckiego [Manipulacja, 2007]
  
Przekaz manipulacyjny odbywa się w kilku etapach, z których pierwszy, określany jako faza wstępna, charakteryzuje się intencjonalnością. Nadawca przejmuje kontrolę nad sytuacją komunikowania, definiuje sposób jej prowadzenia i cel komunikacji, następnie nadaje komunikatom określone znaczenie, stwarzając u odbiorcy wrażenie samodzielności w decyzjach i działaniach oraz dokonuje wyboru medium.
W fazie podstawowej następuje odpowiednie spreparowanie informacji w celu stworzenia wrażenia jej wiarygodności. Uzupełnieniem jest użycie środków niewerbalnych, takich jak miła aparycja oraz postawa sprawiająca wrażenie dysponowania rozległą wiedzą. Często mają miejsce działania odwracające uwagę od informacji przeczącej argumentom i komunikaty perswazyjne. Faza emocjonalna to przede wszystkim tworzenie u odbiorcy emocji oraz podsuwanie mu sposobu reagowania. 
  
Tworzywo komunikatu manipulacyjnego
  
Medialny, wirtualny świat zarejestrowany oraz wzmocniony obrazem i dźwiękiem pozostaje w świadomości odbiorcy jako uprawomocniony przekaz utożsamiany z otaczającą rzeczywistością. W komunikacyjnym działaniu manipulacyjnym zasadniczą rolę odgrywają informacje medialne, których plastycznym tworzywem są właśnie słowa, obrazy i muzyka, zapewniając wypowiedziom właściwy sens. Ze względu na znaczenie i rodzaj użytych znaków wyróżnia się trzy rodzaje komunikatów: ikoniczny, indeksowy, symboliczny (Eco, Peirce, Barthes, Saussure) [Eco, 1996]. Semiotyczna analiza znaku przenosi akt komunikacyjny na płaszczyznę odczytywania znaczeń. Odpowiednio sterując dobranymi znakami, nadając ich elementom stosowną rangę sytuacyjną można osiągnąć kontekstowy i mentalnościowy nakaz podprogowy komunikatów o pożądanych dla manipulatora skutkach. Płaszczyzna znaków–obrazów kreuje komunikat przez kształt i właściwości. Ikona jest obrazem odnoszącym się do całej reprezentowanej rzeczywistości, to schemat obrazowy dotyczący zespołu znaczeń, np. fotografia osoby, portret, perfumy sygnalizujące podniecenie seksualne. Indeks /wskaźnik/ posiada bezpośredni związek fizyczny z przedmiotem, do którego się odnosi; indeksem ognia jest dym, przeziębienia jest kichanie. Symbol oznacza jakiś przedmiot w wyniku przyjętej konwencji; wszystkie słowa i cyfry arabskie są symbolami, krzyż – narzędzie śmierci Chrystusa, symbolizuje chrześcijaństwo (nie przez podobieństwo) [Mikułowski Pomorski, 2006].
  
mwt_4.jpg mwt_5.jpg mwt7.jpg
Rys. 4. Ikony kultury. Oprac. własne [źródło: Wikimedia, dostęp 10.06.2008]
  
Powyżej przedstawione zostały właściwości przekazu wizualnego, który coś znaczy nie dzięki czytelności swojego języka, bo ten jest warunkowany czynnikami natury mentalnościowej i kulturowej, lecz jedynie przez sugerowanie określonej zinterpretowanej rzeczywistości. Dzieje się tak przez obrazy, które wtargnęły w życie człowieka i w życie całych tworzonych przez niego cywilizacji, po dzień dzisiejszy skutecznie uchylają się ponawianym raz po raz próbom normowania ich i porządkowania. Jeżeli są językiem, to językiem bez stałego słownictwa i składni, jeżeli systemem, to systemem szczególnie płynnym, w którym nic nie powtarza się w sposób całkowicie identyczny, jeżeli wytworem, to wytworem w równym stopniu procesów naturalnych, co technologicznych [Porębski, 1972]. Obrazy przywołują idee funkcjonujące w obrębie ikonosfery, tworząc nieograniczoną przestrzeń oddziaływania na ludzi. Właśnie dzięki swoim specyficznym cechom tak łatwo stają się narzędziem w rękach sprawnego, wykształconego i świadomego manipulatora.
  
Formy manipulacji
  
Techniki manipulacji społecznej szczegółowo omówione w książce, która jako bestseller ukazała się na polskim rynku, pt. Wywieranie wpływu na ludzi [Cialdini, 1996], sklasyfikowane zostały w postaci sześciu zasad:
1. Zasada wzajemności. 
2. Zobowiązanie i konsekwencja. 
3. Dowód społeczny („inni tak robią”). 
4. Lubienie kogoś (przeniesienie uczuć dotyczących osoby na przekazywaną przez nią propozycję). 
5. Autorytet (oceniamy go według atrybutów, a nie merytorycznej wartości przekazu).
6. Niedobór czegoś („może zabraknąć”).
  
Dokładna analiza sposobu wykonania poszczególnych czynności w obrębie strategii manipulacyjnych pozwala na przełożenie tego typu oddziaływań na wszelkie komunikaty, w tym również medialne. Cel technik manipulacyjnych jest wymierzony w psychikę, w emocjonalne, nieintuicyjne odczucia człowieka. Współczesna technika, nowe media, Internet operują nieograniczonymi możliwościami warsztatowymi w kreowaniu komunikatów medialnych i przekształcaniu obrazu świata w taki sposób, by uwiarygodnić sytuacje manipulacyjne. Bazą dla nich jest rzeczywistość zbudowana w oparciu o mity funkcjonujące kontekstualnie w każdym społeczeństwie. Na przykład, w telewizji amerykańskiej, w latach 70. XX wieku, treść przekazów budował mit indywidualizmu i osobistego wyboru, mit neutralności, mit niezmiennej natury ludzkiej, mit braku konfliktu społecznego 
i mit masowych środków manipulowania [Schiller, 1976]. 
  
Sposób konstruowania informacji podlega również strategiom manipulacyjnym, wśród których wyróżnia się fragmentację, natychmiastowość w informowaniu, ingracjację, kliszę negatywową, sugestię, dezinformację, manipulację podświadomością, kreowanie wroga i zatrucie informacyjne [Lepa, 1997]. Wszystkie one już w nazwie określają ukrytą procedurę wzbudzania zainteresowania treścią informacji i w konsekwencji wywołanie reakcji na tak podaną wiadomość.
  
Techniczna perfekcyjność nowych mediów skutkuje innowacyjnymi formami manipulowania treściami dystrybuowanymi w sieci. Podobnie, jak w reklamie realizowane jest hasło: być, aby mieć, tak w cyberprzestrzeni obowiązuje zasada dopasowana do charakteru manualnych czynności sprzętowych – tupnięcie myszką [Neffe, 2008]:
  
mwt_7.jpg
  
W przestrzeni Internetu decydenci, moderatorzy, politycy, przedsiębiorcy wykorzystując sprzęt cyfrowy, oprogramowanie, sieć, infostrady oddziaływają na internautów stosując niekonwencjonalne techniki manipulacyjne. Wymienia się niżej opisane sposoby oddziaływania sterowanego w cyberprzestrzeni.
• Personalizacja
 Historia wyszukiwania – umożliwia zapisywanie każdej aktywności z użyciem usług Google.
 Wyszukiwanie spersonalizowane i spersonalizowana strona główna – umożliwia tworzenie indywidualnych wyników wyszukiwania użytkownika oraz osobistej strony głównej wyszukiwarki Google.
• Marketing behawioralny
 Konsolidacyjne wyszukiwanie (collaborative-filterning).
 Analiza zwyczajów w odniesieniu do poczty elektronicznej. 
 Analiza treści w darmowych skrzynkach pocztowych. 
• Sponsoring
 Pozycjonowanie – umieszczanie na liście rezultatów wyszukiwań wyszukiwarki adresów tych stron, których właściciele wnieśli opłaty.
 Zwiększanie popularności określonej witryny przez liczbę wskazanych linków na innych stronach.
 Blokada – wykupywanie słów kluczowych strategicznych dla konkurencji.
• Gry komputerowe
 Wpływ na wirtualną tożsamość graczy.
 Wykorzystanie siły perswazyjnej gier [Gogołek, 2007].
• Autokreacja sieciowa – manipulowanie tożsamością
• Internetowe manipulacje instrumentami finansowymi i informacją bankową
• Plagiat w pracach naukowych i przeglądowo-poglądowych
• Manipulacja polityczna – manipulacja sondażami przedwyborczymi
• Cyberterroryzm
• Buzz marketing (marketing szeptany) to forma promocji, bazująca na przekazie ustnym
• Psychomanipulacja na stronach WWW, kawiarenkach internetowych, czatach, komunikatorach
• Upowszechnianie patologii w Internecie (pornografia dziecięca, pedofilia, zboczenia i przestępstwa)• Manipulacja prowadzona przez sekty, ruch kultowy satanizm, faszyzm
  
Obrona przed manipulacją  
  
Internet jako nowe medium masowe stanowi podstawę w budowaniu społeczeństwa informacyjnego, które nie posiada całkowicie skutecznych mechanizmów obrony przed zmasowanym atakiem manipulacji, będącej ukrytym narzędziem do zdobycia władzy ideologicznej, politycznej i materialnej. Proponowane działania to:
• kategoryczny sprzeciw, 
• poznanie mechanizmów, 
• bezwzględne ujawnianie, 
• skuteczne reagowanie, 
• solidarność z krytyką,
• budowanie logosfery [ Lepa, 1997].
Inaczej zadania antymanipulacyjne określa program edukacji medialnej i informatycznej, którego głównym celem jest wypracowanie dystansu intelektualnego do otrzymywanych za pośrednictwem mediów informacji. W związku z tym wskazana jest umiejętność przeprowadzenia analizy i interpretacji komunikatów w kontekście teorii znaku, indeksu i symbolu (opis, ikonografia, ikonologia). Niesie to z sobą konieczność poznania sposobów konstrukcji przekazu medialnego pod względem rodzaju użytego środka technologicznego (radio, telewizja, Internet, film), możliwości języka (obraz, tekst, animacje, kadry filmowe, programy komputerowe) oraz warsztatu, struktury i strategii tworzenia. 
 
Po tak zrealizowanej analizie wyłoni się cel komunikatu, który przybliży odpowiedzi 
na pytania: – kto? – co? – gdzie? – kiedy? – jak? – dlaczego? skierował wiadomość oraz – skąd to wiadomo? [Dziennikarstwo ..., 2000]. Niezbędna też jest wiedza rozpoznająca media jako instytucje społeczne, edukacyjne, gospodarcze i masowe, która pozwala na określenie profilu ideowego, proweniencji oraz skali wpływów i zależności struktur medialnych.
 
Całość zadań edukacyjnych alfabetyzacji medialnej i informatycznej zaowocuje biegłością poruszania się w gąszczu informacji, selekcją ilościową i jakościową oraz umiejętnością porządkowania i budowania schematów poznawczych. Tylko w ten sposób przebiegający proces komunikacji ma szanse nadać prawidłowe znaczenia docierającym drogą medialną wiadomościom.
 
Nowe wyzwania niesie ze sobą cyberprzestrzeń i sieciowość połączeń przestrzennych. Tutaj zmuszeni jesteśmy do dyscypliny w relacjach komunikacyjnych i umiejętności adaptacji wśród społeczności sieciowej [Jarosz, 2008]. Biorąc pod uwagę fakt, że mimo pozorów wolności, nigdy w Internecie nie jesteśmy anonimowi i pozostawiamy po sobie ślady obecności, możemy być wmanipulowani w niezależne od nas działania komunikacyjne, wykorzystujące tożsamość bądź zasoby intelektualne. W związku z tym trzeba zachować daleko idącą ostrożność w ujawnianiu danych, co zapewni nam prywatność i bezpieczeństwo. Kolejne umiejętności adaptacyjne dotyczą warsztatu informatycznego, precyzji wypowiedzi tekstowej koniecznej ze względu na asynchroniczność komunikacji sieciowej, jak również znajomość innych pozatekstowych sposobów przesyłu informacji (dźwięk, obraz).
  

Literatura
  
Budak A.: Wideo: sztuka manipulacji. Manipulacja sztuką. www.csw.art.pl/ns/ 2007/manipulacje.htm [dostęp: 10.06.2008]
Cialdini R.B.: Wywieranie wpływu na ludzi: teoria i praktyka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 1996
Dziennikarstwo i świat mediów. Pod red. Z. Bauera, E. Chudzińskiego. UNIWERSITAS, Kraków 2000
Eco U.: Semiologia życia codziennego. Czytelnik, Warszawa 1996
Ferrell O.C. Hartline M.: Marketing Strategy. Wydaw: South Western Educational Publishing Cincinnati 2005,http://www.grokdotcom.com/aidas.htm [ dostęp: 10.06.2008]
Goban-Klas T.: Cywilizacja medialna. WSiP, Warszawa 2005
Gogołek W.: Manipulacja w sieci. [W:] Manipulacja. Media. Edukacja. Red. Bronisław Siemieniecki, Wydaw. Adam Marszałek, Toruń 2007;
dok. el. http://www.gogolek.com/Referaty/manipulacja3.doc [dostęp: 10.06.2008]
Golka M.: Socjologia kultury. SCHOLAR, Warszawa 2007
Gryglewicz T.: Komunizm w sztuce polskiej. http://www.omp.org.pl/index.php?module=subjects&func=viewpage&pageid=346 Data publikacji 19-Wrz-2005 [dostęp: 10.07.2008]
Jarosz B.: Portal „Nasza-klasa” – fenomen wielopokoleniowy czy też „nasza umarła klasa”? [W:] Komputer w edukacji. Red. naukowa. J. Morbitzer. Wydawca PTN Akademia Pedagogiczna, Kraków 2008 [w druku]
Manipulacja. Media. Edukacja. Red. B.Siemieniecki, Wydaw. Adam Marszałek, Toruń 2007
Mikułowski Pomorski J.: Jak narody porozumiewają się ze sobą w komunikacji międzykulturowej i komunikowaniu medialnym. UNIVERSITAS, Kraków 2006
Neffe I.: Systemy zarządzania treścią (CMS) szansą dla rozwoju dziennikarstwa interaktywnego. [W:] Komputer w edukacji. Red. naukowa. J. Morbitzer. Wydawca PTN Akademia Pedagogiczna, Kraków 2008 [w druku]
Lepa A. bp: Świat manipulacji. Biblioteka niedzieli, Częstochowa 1997
Porębski M.: Ikonosfera, PIW, Warszawa 1972
Schiller H.I.: Sternicy świadomości. Wydaw. Ośrodek. Badań Prasoznawczych, Kraków 1976
Warecki M. Warecki W.: Słowo o manipulacji, czyli krótki podręcznik samoobrony. Poltext, Warszawa 2006
Wieczorek-Tomaszewska: Nowe media. Komunikacyjna funkcja obrazu. [W:] Komputer w edukacji. Red. naukowa. J. Morbitzer. Wydawca PTN Akademia Pedagogiczna, Kraków 2007

Małgorzata Wieczorek- Tomaszewska - Katedra Europeistyki UJ; Pracownia Technologii Nauczania (współpraca); Akademia Pedagogiczna im. KEN